PROLETARYANIN DEVRİMCİ ENTERNASYONAL MÜCADELESİNİN VE DÜŞÜNCE SİSTEMİNİN IŞIĞINDA TÜRKİYE PROLETARYASININ MÜCADELESİNDEN KESİTLER VE 15- 16 HAZİRAN 1970 İŞÇİ DİRENİŞİNİ DOĞRU ANLAMA VE ANMA ÇABASI

Yusuf Küpeli

5- Ekim Devrimi, III. Enternasyonal, Bolşevik Partisi, Spartaküs Birliği, Alman Komünist Partisi, Berlin Ayaklanması, kısa ömürlü Macar devrimi ve Bela Kun ve diğer gelişmeler üzerine çok kısa notlar

Özellikle Lenin’in önderliğindeki Bolşevik Partisi, savaşı engelleme, engellenemezse -kapitalistlerin kârları için çalışanların birdaha birbirlerine silah çekmeyecekleri- bir devrime dönüştürme amacıyla tüm olanaklarını seferber etmiştir... Sonuçta, israrla savaşa karşı çıkan ve savaşın sürmekte olduğu 1916 yılında kapitalizmin ulaşmış olduğu yeni aşamayı doğru biçimde analiz eden “Kapitalismin En Yüksek Aşaması Emperyalizm” adlı yapıtını yayınlayan Lenin’in önderliğindeki “Bolşevik Partisi”, 1917 yılında emperyalist savaşı Rusya’da devrime dönüştürmeyi başarmıştır. (Bak: Yusuf Küpeli, Ekim Devrimi’nin 86. yıldönümünde Sovyetler’in doğuşu, 24 Ekim (6 Kasım) 1917 Ekim Devrimi, Sovyet Devrimi’nin Kafkaslar’da yayılması, V. I. Lenin- Mustafa Kemal Atatürk ilişkileri ve Sovyetler Birliği’nin yıkılışı üzerine kısa notlar)

Ekim Devrimi’nin başarıya ulaşmasının ardından, devrimin emperyalist güçler tarafından çembere alındığı ve boğulmak istendiği içsavaş günlerinde, öncelikle proletaryanın bir kazanımı olan bu Sovyet devrimini koruyabilmek amacıyla Ocak 1919’da Rus komünistlerinin insiyatifleri ile III. Enternasyonal’in (Komintern) kuruluş adımı atılmıştır. Rus komünistlerinin insiyatifine Bernstain çizgisi dışında kalan Alman, Polonya, Macaristan, Avusturya, Letonya ve Finlandiye komünist partileri de katılmışlardır. Bu sayılanların ortak çağrıları ile III. Enternasyonal’in ilk toplantısı Mart 1919’da Moskova’da gerçekleşmiştir. Aynı örgütün yine moskova’da yapılan 1920 yılı toplantısına ise 37 ayrı ülkenin komünist partilerinin temsilcileri katılmışlardır... Rusya’nın geniş toprak parçalarında iki yılı aşkın süre devameden kanlı içsavaş, Paris komününden sonra ve İspanya içsavaşından önce gerçek anlamda en büyük uluslararası dayanışmanın yaşandığı, dünyanın gerici ve ilerici tüm güçlerinin karşı karşıya geldikleri bir boğuşma arenası olmuştur. (Bak: Yusuf Küpeli, Ekim Devrimi’nin 86. yıldönümünde Sovyetler’in doğuşu, 24 Ekim (6 Kasım) 1917 Ekim Devrimi, Sovyet Devrimi’nin Kafkaslar’da yayılması, V. I. Lenin- Mustafa Kemal Atatürk ilişkileri ve Sovyetler Birliği’nin yıkılışı üzerine kısa notlar)

Alman Sosyal Demokratları içinde Lenin’in çizgisini destekleyenlerin başında Franz Mehring (1846- 1919), Clara Zetkin (1857- 1933) gibi önderler gelmektedir ve bunlar Alman Sosyal Demokrat Partisi içinde Spartakus Birliği’ni  oluşturmuşlardır. Marksist prensiplerle 1875’de kurulmuş olan Alman Sosyal Demokrat Partisi Bernstain ile birlikte emperyalist savaşı onaylayınca, aynı yıl, 1914’de parti içinde savaşa karşı olan Spartaküs Birliği doğmuştur. Ve bu birliğin önderleri, Nisan 1917’de kurulmuş olan Bağımsız Alman Sosyal Demokrat Partisi’ne aynı yıl katılmışlardır. Son anılan parti Kasım- Aralık 1918’de geçici hükümete yeralmıştır ve Spartaküs Birliği Aralık 1918’de bu partiden de koparak Alman Komünist Partisi’ni (KPD) kurmuştur. (Bak: Yusuf Küpeli, büyük köle ayaklanmasının önderi Spartaküs üzerine notlar)

Berlin ayaklanması sırasında, Ocak 1919’da öldürülen Karl Liebknecht Spartaküs Birliği’ni oluşturanların arasındadır. Bir Polonya Yahudisi olmasına karşın aynızamanda Alman proletarya hareketinin önderlerinden kabuledilen, Polonya Sosyalist Partisi’nden koparak Alman ihtilalcileri arasında yeralan Rosa Luxenburg’da Spartakus Birliği’nin önemli karakterlerindendir. Lenin’in demokratik merkeziyetçilik görüşüne itiraz eden Rosa Luxenburg, aynen Karl Liebknecht gibi Ocak 1919’da, Berlin ayaklanması sırasında öldürülmüştür.

Eylül 1918’de Alman genelkurmayı, Ludendorf ve Hindenburg savaşın yitirildiğini İmparator II. Wilhelm’e bildirmişlerdir. Savaşın derinleştirmiş olduğu ekonomik kriz ve Sovyet devriminin etkileri ile 1918 Ekim başında Spartakus Birliği’nin politik insiyatifinde başlayan genel grev girişimi yarım kalmıştır ama, aynı ayın son günlerinde sayıları 100 bine ulaşan denizciler ayaklanmışlar ve subaylarını tutuklamışlardır. Kasım ihtilali ile II. Wilhelm tahttan indirilmiş ve Friedrich Ebert liderliğinde kurulmuş olan Sosyal Demokrat hükümet 9 Kasım 1918’de Weimar Cumhuriyeti’ni ilanetmiştir.

Spartakus Birliği’nin etkisindeki denizci ayaklanması endüstri işçileri arasında da yayılmıştır. Sovyetler Birliği’nde olduğu gibi işçilerin ve askerlerin meclisleri oluşmuştur. Bunlar, Sosyal Demokrat Parti’nin değişik hiziplerine bağlı komiserler tarafından yönlendirilmişlerdir. Bir yanda kurulmuş olan işçi ve asker meclislerinin, diğer yanda ise resmi hükümetin ikili iktidarı 1918- 19 kışı boyunca grevler, gösteriler ve politik şiddetle birlikte sürmüştür. Son bir çaba olarak Ocak 1919’da Berlin’de, Karl Liebknecht, Clara Zetkin, Leo Jogiches, Rosa Luxenburg önderliğinde bir ayaklanma başlatılmıştır. Ayaklanmayı başlatanlar, Roma’yı sarsan ünlü köle ayaklanmasının önderi Spartaküs’den adını almış olan Spartaküs Birliği’nin yöneticileridirler ve bu ayaklanma da Spartaküs Ayaklanması olarak anılmıştır (3). Aynı ayın 13’üncü günü ayaklanma düzenli ordu birlikleri tarafından kanlı biçimde bastırılmıştır ve Rosa Luxenburg ile Karl Liebknecht yargılanmadan kurşuna dizilmişlerdir. Mart ayı içinde bastırma eylemi kent kent sürmüş, Spartaküs Birliği ve İşçi Meclisleri’nin önderleri yargısız infazlarla yokedilmişlerdir...

Aynı yıl, 1919’da, Almanya’nın elini kolunu bağlayacak olan Versay Anlaşması imzalanmıştır... Ardından, bu anlaşmanın yarattığı ulusal ezikliğin, derin ekonomik krizin ve ülkede en büyük oy potansiyeline sahip olmalarına karşın sosyal demokrat ve komünist partilerin bölünmüşlüklerinin bir sonucu olarak ve mali- sermayenin büyük desteği ile Adolf Hitler önderliğindeki “Milliyetçi Sosyalist Alman İşçi Partisi”nin (NSDAP) veya popüler adı ile NAZİ Partisi’nin yükselişi başlamıştır. Derin bir ikiyüzlülükle sosyalist retoriği/ söylemi ustaca kullanan Hitler, ezik Alman toplumunu etkileyebilmiştir. Franz Von Papen’in önderliğindeki Katolik Merkez Partisi’nin ve özellikle “ulusal kahraman” Hindenburg’u da etkileyen Franz Von Papen’in büyük kişisel desteği ile 1933’de iktidar koltuğuna oturan Hitler, III. Devleti ilanetmiştir.

Rusya’daki Sovyet devriminin hemen ardından kurulan Bela Kun (1886- 1939) önderliğindeki Macar Sovyet Cumhuriyeti’de proletaryanın günümüzde pek anımsanmayan iktidar deneyimlerinden biridir. Derin bir ekonomik kriz içinde olan ve tüm ekonomisi -çoğunluğu Avusturya ortaklığı olan- 82 büyük kartel tarafından kontrol edilen Macaristan’da Sovyet iktidarı 21 Mart 1919’da yığınsal destekle kansız biçimde başlamıştır. Başta Wilson Amerikası olmak üzere kapitalist dünyanın ilanedilmemiş ambargosu ile savaş sonrasının sosyalist Macaristan’ı açlıktan kırılırken, yine aynı dünyanın desteğini almış olan Romanya’nın beyaz orduları tam 133 gün sonra, 1 Ağustos 1919 günü Budapeşte’ye girmişler ve Sovyet yönetimini yıkmışlardır... Bela Kun’un beklediği Sovyet yardımı, -Sovyetler Birliği’nin yaşamakta olduğu ağır sorunlar, sürmekte olan içsavaş nedeniyle- hiçbirzaman gelmemiştir.

Bela Kun, 16 yaşında Macar Sosyal Demokrat  örgütlenmesine katılmış bir komünisttir. Savaş esiri olarak Rusya’da iken Bolşevik Partisi’nin saflarında çalışmıştır. Dış müdahale ile Macar Devrimi’nin yıkılışının ardından Bela Kun, Sovyetler Birliği’ne iltica etmiştir ve III. Enternasyonal’in (Komintern) organlarında görev almıştır... Devrime çok büyük hizmetleri dokunmuş olmakla birlikte Sovyetler Birliği Komünist Partisi içinde şu veya bu ölçüde Stalin’e muhalefet etmiş partili yöneticilere ve aydınların yönelik ağır cezalandırma kararları içeren Moskova Duruşmaları sırasında Bela Kun’da yokedilenlerin arasında katılmıştır. Stalin yararına büyük bir gösteriye dönüşen ve Stalin idealizasyonuna hizmet eden bu duruşmaların ilki Ağustos 1936’da, ikincisi ise Ocak 1937’de başlamıştır. Aynı duruşmaların kurbanları arasında Ekim Devrimi’nin ve Bolşevik Partisi’nin öndegelen isimlerinden olan Kamanev, Zinovyev, Lev Borisovich, Ivan Simirnov gibi daha birçok tanınmış şahsiyet vardır.

Lenin’in önderliğinde kurulan III. Enternasyonal (Komintern), Lenin ile ve Lenin sonrası olarak genellikle iki farklı aşamada değerlendirilmektedir. İşçilerin ve üniforma giymiş köylüler olan askerlerin Sovyetleri ile tamamen demokratik tarzda başlamış olan devrim, nasıl süreç içinde Sovyet adlı bu halk meclislerinin iktidarlarını yitirmeleri ile anti- demokratik baskıcı bir yönetime teslim olmuşsa, Komintern’de Stalin döneminde benzer biçimde başlangıçtaki demokratik insiyatifini, ortak eylem ruhunu yitirmiştir. Örgüt giderek Stalin’in basit bir manipülasyon aygıtına dönüşmüş, ölüme sürüklenmiş ve 1943 yılında lavedilmiştir.

Şüphesiz zaten bilinen bu sonuçlardan ziyade, sözkonusu sonuçları yaratan süreçlerin nedensellikleri çok daha önemlidir. Çalışanların iktidar deneyimleri olan bu süreçlerin ciddi biçimde ayrıntılı olarak incelenmeleri geleceğin sosyalist iktidarları için yaşamsal önem taşımaktadırlar... Yüzeysel olmasına karşın dikkatli bir bakışla, Stalin’in veya benzer karakterlerin demokrasi deneyimi hiç olmamış veya çok sınırlı olmuş toplumların, pederşahi kültürün güçlü biçimde yaşamını sürdürmekte olduğu toplumların türevleri olduğunu anlamak zor değildir. Tarihi zorunluluklar ve aynızamanda uluslararası birikimin bir türevi olan Lenin çapında bir öndere sahipolması sonucu devrimin Rusya gibi köylülüğün çok güçlü olduğu pederşahi bir toplumda gerçekleşmiş olması gerçeği alabildiğine ağır emperyalist baskı ve kuşatma ile birleşince, başlangıçta doğmuş olan demokratik insiyatifler hızla geri plana itilebilmişlerdir. Çarlık totaliterizmi bir başka düzeyde ve adla hortlatılmıştır. Bireylerin devrimci ruhlarını öldüren, ikiyüzlülüğü besleyen güçlü totaliterizm olgusu devrimin ölümünün başlıca nedeni olmuştur. Yukarıda ifade edilen gerçeğe II. Dünya Savaşının en ağır yükünü Sovyetler Birliği’nin taşımış olmasını ve bundan sonra ABD tarafından başlatılan soğuk savaşı ve kışkırtılan silah harcamalarını eklemek gerekmektedir. Sözkonusu gerilim ortamlarının tümü de demokratik süreçlerin düşmanlarıdırlar. Ve yine şüphesiz tüm buolaylar, diğer yandan, sosyalizmin çok daha geniş demokratik enternasyonal birliklerle, gönüllü dayanışma ile yaşayıp gelişebileceğini kanıtlamaktadırlar...

Komintern savaş sonrası 1947’de Cominform (Komünist Haber Bürosu) adıyla diriltilmişse de hiçbirzaman Komintern’in ilk yıllarındaki ruha sahibolamamıştır ve 1956’da kaldırılmıştır... Proletaryanın, emekçi kitlelerin savaşsız, sömürüsüz ve sınırsız (enternasyonalist) bir dünya yaratma düşü ile başlatmış oldukları Ekim Devrimi, süreç içinde iktidarın adım adım çalışanların meclislerinin, Sovyetlerin ellerinden uzaklaşması ile 74 yıl sonra tarih olmuştur. Uluslararası yasalar karşısında Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği’nin varlığı 31 Aralık 1991 günü sonbulmuştur. (Süreç hakkında biraz daha geniş bilgi için bak: )

Geriye bazı sonderece olumlu ve yine bazı olumsuz izler bırakarak yokolan bu kısa tarihi dönem (Sovyet deneyimi), her türden baskı, haksızlıklar, aşağılama, sömürü varolduğu sürece bitmeyecek olan özgürlük, eşitlik, savaşsız enternasyonalist bir dünya özlemi ve mücadelesi sürecinde kullanılacak bir deney olarak belleklerde sürekli yaşayacaktır...

Diğer yandan, savaş kredilerine oy vermiş, tekellerin kârları uğruna I. Dünya Savaşı’nın kurbanı olacak 10 milyonu aşkın insanın ölüm fermanlarını onaylamış olan II. Enternasyonal’in “sosyal demokrat” sıfatlı partiler, savaşın ardından, 1919 yılında, II. Enternasyonal’i canlandırmışlardır. Hem II. Enternasyonal partilerinin ve hem de Sovyet Devrimi’ne destek olmaya çalışan devrimci III. Enternasyonal partilerinin dışında kalmış olan bazı “sol” guruplar ise, Şubat 1921’de kendi aralarında Viyana Enternasyonali veya İki- Buçuk’uncu Enternasyonal olarak anılan bir başka birlik oluşturmuşlardır. Aslında bu sonuncular II. Enternasyonal’den kopan ve diğerleri kadar şövenist milliyetçi olan merkez partileridirler... Mayıs 1923’de Viyana Enternasyonali ile II. Enternasyonal partileri İşçi ve Sosyalist Enternasyonal adı altında birleşmişlerdir. Bu son anılan reformist birlik II. Dünya Savaşı’na dek sürmüştür ve yine aynı partiler İspanya’da, Hitler ve Mussolini destekli general Franko’nun seçilmiş cumhuriyetçi yönetimi kanla boğmasını sadece seyretmişlerdir... Nazi ordularının 1940 yılında Brüksel’e girmesi ile, İşçi ve Sosyalist Enternasyonal’in merkezi de işgaledilmiştir. İngiltere’ye iltica edebilmiş ulusal sosyalist gruplar savaş sonrası kurulacak olan birliğin temellerini Londra’da atmışlardır.

Yukarıda özetlenmiş olduğu gibi dağılmış olan II. Enternasyonal’in savaş kredilerini onaylamış partilerinin ve yine bunun mirascısı İşçi ve Sosyalist Enternasyonal’in bir devamı olarak Sosyalist Enternasyonal, savaş yıllarında Londra’da biraraya gelmiş göçmen sosyal demokrat gurupların çabalarıyla, savaşın ardından, 1951 yılında Frankfurt’ta kurulmuştur. Uluslararası sekreterliği Londra’da bulunan örgütlenmenin içinde İşçi Partisi (Birleşik Kırallık, İngiltere), SPD (Almanya), Amerika Demokratik Sosyalistleri (ABD), Avustralya İşçi Partisi, Yeni Demokratik Parti (Kanada) gibi daha onlarca ve onlarca politik parti vardır. Birliğin üyeleri olan İngiliz, Alman, İspanya, Fransa, Hollanda ve İsveç partileri halen kendi ülkelerinde iktidardadırlar ve Avrupa Parlementosu içinde ciddi hakim bir güç oluşturmaktadırlar. Asil üyeleri, gözlemci örgütleri, kardeş örgütleri vs. ile üye sayısı 166’ya ulaşan Sosyalist Enternasyonal’in, günümüzde asil üyelerinin sayısı 106’yı bulmaktadır. Sözkonusu birliğin öncelikle Avrupada ve ardından uluslararası arenada bir güç haline gelebilmesi, asıl olarak 1976 yılından itibaren SPD’den Willy Brandt’ın çabaları, önderliği sayesinde olmuştur...

Bu satırları yazana göre, görünüşün büyüklüğüne karşın sözkonusu birliğin dünya politikalarını etkileyebilecek gerçek bir güç olabildiğini ve üye örgütlerin araların içten yoldaşlık bağlarının bulunduğunu iddia etmek zordur... Sosyalist Enternasyonal adlı birliğin başını çeken zengin emperyalist Batı’nın iktidardaki veya iktidar adayı partileri ile, aynı Batının mali kuruluşları tarafından borç batağına sürüklenmiş, doğal kaynakları ağır biçimde sömürülen ve gerektiğinde askeri operasyonların hedefi olan ülkelerin “sosyal demokrat” örgütleri arasında gerçek yarar bağları olduğu ve yürekten kalıcı bir yoldaşlığın gelişebileceğini düşünmek zordur. Zenginlerin ve baskı altındaki yoksulların aynı çatı altında birarada gözüken partileri arasında ideolojik ve politik olarak gerçek bir birliğin olabileceğini düşünmek olanaksızdır. Halkının yığınsal muhalefetine karşın Irak’ın işgaline ve yıkımına ABD’nin safında aktif olarak katılan ve işçi aristokrasisine dayanan sendikaların desteğiyle halen iktidarda kalabilen Tony Blair önderliğindeki “İşçi Partisi” ile hergün kafasına ırkçı İsrail rejiminin bombaları yağan Filistin halkının temsilcisi Fatah ve yine ağır emperyalist baskı altındaki Nikaragua’nın Sandinist Ulusal Kurtuluş Cephesi arasında gerçek bir birlik düşünülemez. Buna karşın, yoksul ülkelerin direniş hareketlerinin içinde bulundukları ağır koşullar ve güçlü bir sosyalist bloğun olmayışı, bu partileri, mali- sermayeye teslim olmuş güçlü Batılı sosyal demokrat partilerle iyi geçinmeye zorlamaktadır.     

Sonuçta, içinde olduğumuz üçüncü endüstri devrimi olgunlaşırken, proletaryanın bileşiminde önemli değişiklikler olmaktadır. Buna karşın, sömürünün bitmediği de bir gerçektir. Tam tersine, emeğin verimliliği artarken yükselen artıdeğer oranları ile sömürü daha da yoğunlaşmaktadır. Uluslar üstü tekellerin dünya egemenliklerinin genişleyip ağırlaştığı ve dünyanın tüm çalışanlarının, özellikle ezilen ulusların çalışanlarının herzamankinden daha fazla enternasyonalist birliklere, dayanışmaya gereksinim duydukları bir gerçektir. Bu koşullarda ufukta gözüken, ya Hitler’in mirası üzerine oturmuş ve -dünyamıza sürekli büyük yıkımlar getirecek olan- ABD merkezli postmodern bir faşizmdir, ya da geçmişin deneylerinden ders almasını bilen ve olabildiğince demokratik temeller üzerinde yükselen yeni uluslararası bir sosyalizmdir... Birinci alternatif zaten en az bir yirmi yıldır adım adım yaşama geçmeye, ağırlığını iğmesi artan bir hızla hissettirmeye başlamıştır.

İkinci yolun veya yeni demokratik bir sosyalizm yolunun seçilmesi ise, zaten bilinen, yaşanmış olan gerçekleri veya bu gerçeklerden sınırlı bölümleri papağan gibi tekrarlayarak yaşam bulamaz. Bu yolun seçilmesi, dürüstce çok daha ağır bir emeği, anlamak ve değişimin yollarını bulmak için zorunlu ağır bir emeği gerekli kılmaktadır... Emperyalizmin giderek ağırlaşan saldırıları karşısında milliyetçiliğin kumdan kalelerine sığınmaya çalışmak ise, sepete atılacak salyangozun kabuğuna sığınmaya çalışması kadar derin bir çaresizliğin ifadesinden başka birşey değildir. Emperyalist baskı, yeni demokratik özgür yaşam alternatifleri yaratabilecek çok daha geniş bir enternasyonal birliğin yolunu bulmakla aşılabilir.

bir önceki bölüm: 4- Emperyalizm aşamasına evrimleşen kapitalizm koşullarında proletaryanın güçlenen örgütlülüğü; II. Enternasyonal, 8- saatlik işgünü, işçi sınıfının birlik ve dayanışma günü 1 Mayıs; I. Dünya Savaşı ve ihanet

bir sonraki bölüm: 6- Türkiye proletaryasının tarih sahnesine çıkışı, Mütareke  yıllarına  dek örgütlenme ve mücadele deneyimleri, İştirakçi Hilmi, Mustafa Suphi, İttehat ve Terakki ve diğerleri  üzerine kısa notlar

 PROLETARYANIN DEVRİMCİ ENTERNASYONAL MÜCADELESİNİN VE DÜŞÜNCE SİSTEMİNİN IŞIĞINDA TÜRKİYE PROLETARYASININ MÜCADELESİNDEN KESİRLER VE 15- 16 HAZİRAN 1970 İŞÇİ DİRENİŞİNİ DOĞRU ANLAMA VE ANMA ÇABASI